“Cuộc đời này rất khó sống”
Tiến sĩ, bác sĩ tâm lý M. Scott Peck đã viết như vậy để bắt đầu cuốn sách kinh điển được xuất bản từ năm 1978 tại Mỹ của mình. Mãi đến gần nửa thế kỷ sau, tôi mới được đọc nó, ngay vào thời điểm mà chúng tôi, ngay tại đất nước của mình, trong thời đại của mình, xảy ra những biến cố gây nên những khủng hoảng tâm lý và khủng hoảng hiện sinh mà thế hệ trước đã từng trải qua. Cuốn sách này ra đời trước tôi đến hàng chục năm vậy mà đọc đến chữ nào nó cũng khiến tôi liên tưởng đến cuộc sống hiện tại, với những trăn trở và khổ đau của con người thời hiện đại. Hoá ra, tâm lý con người muôn đời vẫn vậy. Nếu bạn có những suy tư về bản thân, về mục đích và lẽ sống của đời mình, và nhận thấy mình có một vài vấn đề tâm lý nho nhỏ chưa thể giải quyết được, hãy cùng tôi đọc ngấu nghiến cuốn “Con đường chẳng mấy ai đi” này với hi vọng rằng, cuối cùng thì chúng ta có thể tìm ra được giải pháp cho những vấn đề rất riêng của mình.
Con người có lẽ là sinh vật duy nhất luôn băn khoăn: Tôi là ai? Mục đích cuộc đời tôi là gì? Và tại sao tôi làm những việc này? Họ cứ mãi băn khoăn như thế kể từ lúc sinh ra cho đến khi (tạm gọi là) trưởng thành. Tôi không thể xác định được khi nào là mốc thời gian một người sẽ trưởng thành. Vì khi càng chiêm nghiệm và quan sát cách mà người ta cư xử, hành động, tôi càng nhận ra thật khó để biết một người đã trưởng thành thật sự hay chưa thông qua những dấu mốc mà xã hội thường ấn định, như tốt nghiệp đại học, đạt được thành công trong sự nghiệp, hay là lập gia đình. Những dấu mốc ấy thực ra chẳng liên quan gì đến việc một người có thực sự trưởng thành hay chưa.
Có lẽ nhờ truyền thông và đọc nhiều, chúng ta đa số đã nhận ra rằng, trưởng thành thật sự chính là trưởng thành về mặt tinh thần, chứ không phải thể xác, tuổi tác hay danh hiệu. Lúc còn nhỏ phải phụ thuộc vào cha mẹ, con người khao khát được lớn lên để tự chủ, tự do làm điều mình muốn. Ở lứa tuổi thanh niên khi làm gì cũng dễ mắc sai lầm, vấp ngã, con người lại khao khát đến được cái mốc mà mình có thể bình tĩnh, độc lập và chuẩn xác. Nhưng chính ở độ tuổi tiền trung niên, nơi được cho rằng đã đạt được sự chín muồi về tâm trí lẫn thể xác, về hiểu biết lẫn cách hành xử, thì trong thế giới đó vẫn có rất nhiều con người đang tiếp tục băn khoăn với những câu hỏi ban đầu: Tôi là ai?
Ở mỗi giai đoạn lớn lên và phát triển, dần dần chúng ta sẽ nhận ra: đời là đau khổ, khi đời không cho chúng ta được thứ mà chúng ta muốn. Nhưng nếu không phải đương đầu với các vấn đề, giải quyết và học được gì từ nó, chúng ta không thể trưởng thành. Chính tiến trình đối mặt và giải quyết vấn đề khiến cuộc sống của chúng ta có ý nghĩa.
Trong quá trình trị liệu cho bệnh nhân, bác sĩ Scott đã đúc kết rằng “xu hướng né tránh vấn đề và sự khổ đau là nguyên nhân chính yếu của mọi chứng tâm bệnh”. Chính vì tinh thần yếu đuối và không được rèn luyện để vượt qua khó khăn khiến con người chúng ta trong thời đại này dễ bị bệnh tâm lý, mà một khi đã có bệnh tâm lý lại càng khiến chúng ta yếu đuối hơn, rồi cứ chìm sâu vào trong vòng xoáy đó không thoát ra được. Khi ở trong tình trạng suy nhược tâm lý mãn tính, họ sẽ trở nên sa lầy và ngừng trưởng thành. Cho nên nhìn chung trong cuộc sống, có thể là có rất nhiều người đang không hề trưởng thành như họ nghĩ, vì vốn dĩ ai cũng có chút ít bệnh tâm lý trong người. Đó là gì và bắt nguồn từ đâu?
Tuổi thơ
Suốt thời thơ ấu chúng ta không có ai khác ngoài cha mẹ để làm hình mẫu lý tưởng, đứa trẻ sẽ luôn lấy cha mẹ làm khuôn thước cho mình. Chúng ta vẫn luôn đề cao việc làm gương cho con trẻ và hẳn rồi, đó là một tiêu chí để trở thành một bậc phu huynh mẫu mực và là cách nuôi dạy con đúng đắn mà có lẽ ai cũng biết. Thế nhưng, có một điều thậm chí còn quan trọng hơn cả việc làm gương, đó là tình yêu thương. “Ngay cả trong những gia đình lộn xộn, vô tổ chức nhất, nếu yêu thương vẫn chan hoà thì những gia đình đó vẫn có thể sinh ra những đứa trẻ ngoan.”
Khi chúng ta yêu thứ gì đó, nó tự nhiên có giá trị với chúng ta; và khi thứ gì đó có giá trị thì chúng ta sẽ dành thời gian cho nó - tận hưởng và chăm sóc nó. Chính vì vậy, thời gian và chất lượng thời gian mà cha mẹ dành cho sẽ giúp bọn trẻ cảm nhận được chúng được cha mẹ quý trọng đến nhường nào. Mặc dù, cũng có những đứa trẻ phàn nàn rằng cha mẹ không đủ thấu hiểu, nhưng nếu được sống trong tình yêu thương đủ đầy, chúng sẽ luôn biết rằng mình được yêu thương và cảm thấy bản thân mình có giá trị. Khi chúng cảm thấy bản thân có giá trị, chúng sẽ biết tự yêu quý chính mình. Điều này rất quan trọng đối với sức khoẻ tâm lý và là nền tảng cho kỷ luật tự giác sau này. Niềm tin đó nếu không được xây dựng từ thời thơ ấu, thì đến tuổi trưởng thành chúng sẽ rất khó khăn để đạt được.
Việc biết yêu quý chính mình và hiểu được giá trị của mình có ý nghĩa như thế nào trong hành trình trưởng thành về tâm lý và có một sức khoẻ tinh thần lành mạnh?
Khi một đứa trẻ được yêu thương sâu sắc, được cha mẹ trấn an và che chở khi cần, nó sẽ lớn lên trong sự vững tâm và cảm nhận sâu sắc rằng cuộc sống này thật an toàn và vì thế nó sẽ dễ dàng trì hoãn ham muốn, vì nó chắc rằng, những cảm giác dễ chịu trước sau gì cũng được thoả mãn mà thôi, và từ đó nó không khó khăn gì trong việc phải thực hiện và vượt qua những chông gai trước, rồi nếm quả ngọt sau. Những người không có khả năng trì hoãn ham muốn là bởi vì họ lo sợ, rằng những điều tốt đẹp sẽ sớm biến mất, cuộc đời không an toàn, không thể tin tưởng được, giống như những lời hứa của cha mẹ thuở nhỏ cũng có thể bị nuốt bất cứ lúc nào, giống như những lần cha mẹ đe doạ và khiến chúng sợ hãi.
Trì hoãn ham muốn thực ra là quá trình sắp xếp giữa việc ta thích làm và việc ta phải làm. Niềm vui sẽ gia tăng nếu ta chọn đón nhận những sự khổ sở và gian khó trước, rồi tận hưởng cảm giác khoan khoái khi được làm những điều dễ dàng và ưa thích sau đó. Chính quá trình chọn lựa như vậy sẽ giúp ta cải thiện sức mạnh tinh thần, rèn luyện ý chí và liên quan nhiều đến hệ miễn dịch tinh thần sau này trên đường đời.