Trong cái nghề làm visa mà tôi dành cả nửa đời làm công của mình để trải nghiệm, có một thứ mà dân làm nghề lâu năm và nắm rõ quy tắc vận hành mới hiểu, thứ đó gọi là “quota”. Nôm na thì đó là chỉ tiêu, số lượng visa mỗi năm sẽ được cấp. Quota này dựa trên nhiều tiêu chí để cân đo đong đếm cho ra con số cụ thể của từng năm, không phải muốn cấp bao nhiêu là cấp. Bởi vậy dẫn tới một số chuyện nằm ngoài tính toán và dự đoán của người xin visa.
Khi làm hồ sơ cho khách, có những hồ sơ cũng thuộc loại khá, nghĩa là những người xin visa này cũng chứng minh được tài sản, công việc, mỗi thứ đều có một chút nhưng chỉ dừng ở mức khá thôi. Đã từng làm cho những kiểu hồ sơ khá khá như vậy và nhận được cả hai kết quả: đậu và rớt. Khi đó ngẫm nghĩ thì có lẽ lý do nằm ngoài khả năng của mình, lý do đó nằm ở quota. Chẳng hạn năm đó, vào thời điểm người xin visa này nộp lên mà chỉ tiêu cấp visa đã gần hết, thì với số điểm khá như vậy, anh ta dễ dàng bị đánh rớt. Nhưng may mắn nếu lúc đó quota vẫn còn dư dả, thì có thể người xét duyệt sẽ châm chước cho một chút và kết quả là anh ta được cấp visa.
Vậy sự cố gắng để cải thiện hồ sơ trong những trường hợp như vậy có ý nghĩa gì không?
Có người nói với tôi, nếu năng lực nội tại của ta là 5-6 thì khi bị những yếu tố ngoại cảnh tác động, xui rủi, vùi dập, kết quả khiến cho cuộc đời rất lao đao, tụt dốc xuống dưới trung bình, từ đó mất hết động lực sống và lại càng dễ trượt dài xuống dưới. Do đó, ta cần phải cố gắng trau dồi năng lực đến mức 8-9 để dù có những yếu tố ngoại cảnh tác động gây xui xẻo, vùi dập đời mình thì cũng chỉ tuột xuống dưới mức 6-7 , vẫn trên trung bình, vẫn còn cái đà mà đi lên.
Lời khuyên này cũng có vẻ đúng, nó là lý do để ta phải cố gắng trong mọi chuyện. Tất nhiên, một người luôn sống nỗ lực, cố gắng để thoát khỏi cái số mệnh được trời phủ lên đời mình, đó là một điều hết sức hoan nghênh. Nhưng thực tế phải công nhận rằng đâu phải cứ cố gắng, cứ trau dồi là năng lực vượt lên được 8-9. Chẳng hạn cái hồ sơ visa của khách như trên, đã cố gắng trau chuốt, chỉn chu nhất có thể thì cũng tới mức khá mà thôi. Mà khi đang lơ lửng ở chữ “khá”, không vượt trội, không bứt phá được, thì phần còn lại sẽ do “quota” quyết định. Hay nói cho đời hơn, phần còn lại sẽ do may mắn quyết định. Tận nhân lực, truy thiên mệnh.
Người ta nói cuộc đời này công bằng nhưng tôi không nghĩ vậy. Tôi nghĩ chữ công bằng ở đời này có thể giống như lý thuyết của zero-sum game.
Zero-sum game (Trò chơi tổng bằng không): trong đó lợi ích của người này tương đương với thiệt hại của người khác, do đó sự thay đổi ròng về tài sản hoặc lợi ích là bằng không.
Người cho rằng cuộc đời công bằng thì họ chỉ đang tính trên cuộc đời của riêng họ chứ không phải của một thế giới chung rộng lớn. Họ cho rằng nếu chịu thiệt hại về phần này của đời mình, thì sẽ được đền bù vào phần khác của cuộc đời chính mình. Nếu ăn ở hiền lành, hi sinh chịu thiệt thòi ở nơi này thì sẽ được quý nhân phù trợ ở nơi khác.
Còn tôi cho rằng sự công bằng đó là được tính cho toàn thể nhân loại. Có người này gian dối kiếm lợi thì sẽ có người khác bị cái sự gian dối đó làm cho thiệt hại. Có người nhận được phần hơn thì sẽ có kẻ khác phải nhận ít đi.
Chúng ta chỉ có thể thoát khỏi cái trò zero-sum game vô nghĩa này khi tất cả đều mong muốn đôi bên cùng có lợi, khi làm gì cũng đừng chăm chăm vào cái lợi của riêng mình mà phải có tư tưởng win-win. Thay vì chỉ tập trung vào việc lấy phần của người khác, các bên tập trung vào việc tạo ra thêm giá trị mới. Thay vì chỉ muốn “chia bánh” thì hãy nghĩ cách làm sao để có được chiếc bánh to hơn.
Bạn nghĩ điều như vậy có khả năng xảy ra không?
Tôi nghĩ nó có khả năng nhưng chỉ trong một lĩnh vực, một nhóm chung lợi ích nào đó, chứ không thể đồng thời xảy ra trên toàn bộ thế giới này được. Có được bao nhiêu người sống trên đời này mà mong muốn đem lại công bằng, lợi ích cho tất cả mọi người kể cả mình. Hãy nhìn cả nhân loại đi, đừng soi chiếu vào tâm lý của cá nhân. Đa số muốn tìm kiếm lợi ích cho bản thân, cho nhóm của mình, đẩy nhóm khác trở thành kẻ yếu thế hơn, chỉ như vậy thì mình và nhóm của mình mới tồn tại lâu hơn. Vậy thì zero-sum game sẽ luôn tồn tại. Và như vậy, thế giới này sẽ không có một ngày nào mà thiếu vắng chiến tranh, vì chiến tranh chính là một trò chơi mà ở đó, càng nhiều kẻ thiệt hại thì lại càng có những kẻ được hưởng lợi kinh khủng. Số người đó, không bao giờ muốn trò chơi zero-sum này kết thúc.
Nói vậy nghe bi quan quá, nghe tiêu cực quá nhỉ. Vậy thì ở khía cạnh tích cực hơn, vẫn luôn có những người đi theo tư duy win-win, mặc dù họ là những con người nhỏ bé, ít ỏi, không nắm quyền lực mạnh để có thể điều khiển thế giới, nhưng họ vẫn đang âm thầm sống đúng, tư duy đúng và đem lại những thay đổi tích cực nho nhỏ xung quanh cuộc sống của họ. Mỗi một lần họ từ chối thoả hiệp với lợi ích nhóm, với sự bất công bằng, bất bình đẳng của xã hội, là một lần họ đang cố gắng chia lại miếng bánh cho đều hơn. Mỗi một lần họ đóng góp được giá trị cho xã hội, chính là một lần họ giúp sức làm cho miếng bánh lớn hơn để không phải nhìn thấy cảnh giành giật chém giết chia nhau miếng bánh cố định của trò chơi zero-sum game.
Trong lý thuyết trò chơi, “Nghịch lý người tù” cho thấy nếu các bên không tin tưởng nhau, họ sẽ chọn phương án gây hại cho nhau. Thế giới ngày nay vẫn có những nhóm người cật lực thiết lập các hợp đồng minh bạch, luật pháp công bằng và giao tiếp thường xuyên để các bên yên tâm cùng đầu tư vào lợi ích dài hạn thay vì chộp giật ngắn hạn.
Là một bậc phụ huynh, tôi vừa bi quan khi nhìn thấy được bức tranh tổng quan của thế giới này, nhưng tôi cũng có chút hi vọng khi thấy chính bản thân mình có thể thay đổi được điều đó, dù nhỏ. Thay đổi bằng cách dạy con tư duy win-win ngay cả trong những hoạt động tương tác nhỏ với bạn bè, công bằng và bình đẳng trong cách ứng xử thường ngày và hướng tới những giá trị dài hạn. Con cái chúng ta chính là người nắm giữ tương lai của thế giới và vận mệnh của chính nó. Thay đổi tuy nhỏ hôm nay biết đâu sẽ có ích cho tương lai. Có lẽ khi lớn lên nó cũng sẽ hoài nghi, thất vọng, tuyệt vọng khi nhìn thấy những gì mình cố gắng không đem lại kết quả như mong muốn, thậm chí nó cũng phải đối mặt với cái ác và bị đe doạ bởi phe muốn giành phần thắng trong trò chơi tổng bằng không. Nhưng tôi hi vọng nó sẽ không bao giờ thấy hổ thẹn và luôn tự hào vì đã sống chính nghĩa cho đến tận giây phút cuối cùng của trò chơi cuộc đời này.