Tôi đã đọc sách như thế nào?

Tôi từng nghĩ đọc sách là một chuyện khá đơn giản. Thích thì đọc, thấy cuốn thì đọc tiếp, năm nào đọc được nhiều thì tự nhiên cũng thấy yên tâm hơn về bản thân một chút. Nhưng càng lớn, tôi càng nhận ra chuyện đọc không chỉ là đọc bao nhiêu quyển, mà còn là mình đọc như thế nào, đọc vì điều gì, và sau cùng thì giữ lại được gì.

Nếu có ai hỏi tôi “Bạn đọc sách như thế nào?”, thì thật ra câu trả lời không hề cố định. Vì ở mỗi giai đoạn của cuộc đời, tôi lại đọc một kiểu khác nhau. Có thời đọc chỉ để giải trí. Có thời đọc để thấy bản thân có động lực hơn, tiến bộ hơn. Có thời đọc rất hăng, rất nhiều, nhưng cũng có phần chạy theo số lượng. Rồi đến một lúc, tôi bắt đầu bỏ bớt nhiều thứ: bỏ cảm giác phải đọc cho hết, bỏ thói quen đo đếm mình đọc được bao nhiêu, và cũng bỏ luôn ý nghĩ rằng đọc sách là một cuộc đua.

Nhìn lại nhiều năm qua, tôi thấy hành trình đọc của mình thay đổi khá nhiều theo tuổi tác, công việc, hoàn cảnh sống, và cả những điều mình quan tâm ở từng thời điểm. Bài viết này chỉ là một chút nhìn lại, khá thật và khá riêng tư: tôi đã đọc sách như thế nào, và cách đọc ấy đã thay đổi ra sao theo từng chặng của cuộc đời.

Thời niên thiếu, tôi đọc khá bản năng.

Hồi đó, tôi chủ yếu đọc manga, Tam Quốc diễn nghĩa, _Harry Potter_… Đọc vì thấy cuốn, thấy vui, thấy tò mò muốn biết tiếp theo sẽ xảy ra chuyện gì. Việc đọc khi ấy rất tự nhiên, không mục tiêu, không phương pháp, không cần phải “học được điều gì”. Chỉ đơn giản là thích thì đọc.

Đến thời sinh viên, gu đọc của tôi chuyển sang một màu sắc khác. Đó là những cuốn như Tôi tài giỏi và bạn cũng thế, _Chicken Soup for the Soul_… Có lẽ cũng giống như nhiều người trẻ ở độ tuổi ấy, tôi muốn đọc những thứ khiến mình cảm thấy có động lực hơn, tin hơn vào bản thân, và nghĩ rằng chỉ cần cố gắng đủ nhiều thì tương lai chắc chắn sẽ rộng mở.

Khi mới ra trường, tôi tiếp tục đọc rất nhiều sách self-help. Giai đoạn đó, tôi khá say mê những cuốn sách nói về phát triển bản thân, thành công, kỹ năng, tư duy tích cực… Chúng cũng có giá trị nhất định trong một số thời điểm, nhất là khi con người còn đang loay hoay tìm chỗ đứng, tìm định hướng, và cần một chút động lực để bước tiếp.

Nhưng phải đến sau này, khi quay lại con đường Software Engineer, làm việc tại một công ty chuyên bán các khoá học self-help, tôi mới thật sự bước vào một giai đoạn đọc nhiều chưa từng có.

Tôi bắt đầu đắm chìm vào việc đọc, tham gia Goodreads, đọc đủ các thể loại: tiểu thuyết, hồi ký, self-help, lịch sử, tôn giáo, các sách best seller… Tôi đọc khá rộng, khá hăng, và thú thật là cũng có phần chạy theo số lượng.

2016: 33 quyển.

2017: 67 quyển.

2018: 70 quyển.

…

Nhìn lại, đó là một giai đoạn rất nhiệt tình. Tôi đọc nhiều, mua nhiều, ghi nhận nhiều, và cũng có chút hào hứng với việc nhìn con số tăng dần lên trên Goodreads. Những năm gần đây, khi đã lập gia đình và có con, mối quan tâm của tôi dịch chuyển dần sang các chủ đề tài chính và đầu tư. Cũng là chuyện dễ hiểu thôi: khi sống một mình, ta dễ bị cuốn vào chuyện “mình thích gì”; còn khi đã có gia đình, ta bắt đầu nghĩ nhiều hơn đến sự an toàn, dòng tiền, tương lai, và trách nhiệm.

Khi nhiều tuổi hơn một chút, tôi nhận ra rằng việc đọc để chạy theo số lượng không còn nhiều ý nghĩa với mình nữa.

Tôi quyết định rời Goodreads để không còn quan tâm đến Reading Challenges trên đấy nữa, không còn hứng thú với việc năm nay phải đọc bao nhiêu cuốn. Tôi vẫn đọc sách, thậm chí vẫn đọc khá nhiều, nhưng tôi bắt đầu coi trọng chất lượng hơn số lượng. Tôi cho mình quyền được tự do đọc nhanh, đọc lướt, thậm chí bỏ dở những quyển không còn hứng thú. Trước đây, tôi từng nghĩ bỏ dở một cuốn sách là có lỗi với nó, hoặc là một biểu hiện của sự thiếu kiên trì. Bây giờ tôi không còn nghĩ vậy nữa. Thời gian của đời người là hữu hạn, mà sách thì quá nhiều. Không phải quyển sách nào cũng xứng đáng với thời gian và sự chú tâm của mình.

Ngược lại, tôi cũng tự nhắc mình phải đọc thật chậm, thật kỹ những cuốn sách thực sự hay. Vì sách hay thật sự rất hiếm. Gặp được một cuốn sách hay, hợp với mình, đúng thời điểm, có khi quý hơn đọc mười cuốn bình thường. Những cuốn như vậy không nên chỉ đọc cho xong; chúng đáng để mình dừng lại, gấp sách lại suy nghĩ, ghi chú, ngẫm đi ngẫm lại, rồi nhiều khi quay lại đọc lần nữa.

Dần dần, chủ đề các cuốn sách tôi đọc cũng cô đọng hơn. Tôi không còn muốn đọc quá tản mạn nữa, mà tập trung nhiều hơn vào những kiến thức nền tảng, cốt lõi, có thể ứng dụng trong nhiều mặt của đời sống: kinh tế học, xác suất thống kê, logic học, lý thuyết trò chơi, critical thinking… Những cuốn như Principles của Ray Dalio, Poor Charlie’s Almanack, _The Almanack of Naval Ravikant_… hấp dẫn tôi hơn nhiều, không phải vì chúng “hot”, mà vì chúng giúp tôi xây dựng một bộ khung tư duy để nhìn thế giới rõ hơn.

Cũng may là tôi có thể đọc bằng tiếng Anh và tiếng Trung, nên khi có điều kiện, tôi thường ưu tiên đọc nguyên tác. Với tôi, đó không chỉ là cách để tiếp nhận nội dung trực tiếp hơn, mà còn là cách để đến gần hơn với giọng điệu, nhịp điệu, lựa chọn từ ngữ, bối cảnh văn hoá và cả cách tư duy của tác giả. Một bản dịch tốt dĩ nhiên vẫn rất đáng quý, nhưng nếu đọc được nguyên bản, ta thường cảm thấy mình chạm gần hơn đến tinh thần thật sự của cuốn sách.

Đọc nguyên tác, với tôi, cũng là một cách rất tự nhiên để học và rèn ngoại ngữ. Suy cho cùng, muốn giỏi một ngôn ngữ thì phải thật sự dùng nó. Ban đầu chắc chắn sẽ không dễ: từ vựng còn ít, tốc độ còn chậm, nhiều khi cuốn sách mình muốn đọc lại vượt quá trình độ hiện tại khá xa. Nhưng nếu kiên nhẫn đi từng bước, bắt đầu từ những cuốn đơn giản hơn, dễ tiếp cận hơn, thì dần dần khả năng của mình cũng sẽ lớn lên theo. Bây giờ, mọi thứ còn thuận lợi hơn trước rất nhiều vì đã có AI hỗ trợ. Gặp một đoạn chưa hiểu, nếu là sách điện tử thì chỉ cần copy ra; nếu là sách giấy thì chụp lại bằng điện thoại là được. Gần như lúc nào ta cũng có sẵn một người bạn đồng hành rất giỏi, rất kiên nhẫn, và luôn ở đó khi mình cần hỏi.

Tất nhiên, thời gian của con người luôn hữu hạn, và năng lực ngôn ngữ của mỗi người cũng hữu hạn. Chúng ta không thể thành thạo đủ mọi thứ tiếng để đọc nguyên tác của tất cả những cuốn sách mình muốn đọc. Rất nhiều tác phẩm quan trọng được viết bằng tiếng Pháp, tiếng Ý, tiếng Nga, tiếng Đức… Trong những trường hợp như vậy, tôi thường chọn đọc bản tiếng Anh. Theo cảm nhận cá nhân của tôi, tiếng Anh là một điểm cân bằng khá tốt: vừa có hệ sinh thái xuất bản mạnh, vừa có nhiều bản dịch chất lượng, lại vừa gần với bối cảnh tư duy hiện đại mà tôi đã quen tiếp nhận.

Tất nhiên, đó không phải là quy luật tuyệt đối. Có những bản dịch tiếng Việt rất hay, rất có hồn, và hoàn toàn xứng đáng để đọc. Nhưng về nguyên tắc, nếu không đọc được nguyên tác, tôi thường ưu tiên bản tiếng Anh trước, rồi mới cân nhắc đến những bản dịch khác. Riêng với các tác phẩm của tác giả Nhật và Hàn Quốc, nếu có bản tiếng Trung tốt, tôi thường sẽ ưu tiên đọc bằng tiếng Trung hơn, cũng vì nền văn hoá gần gũi hơn.

Đọc nhiều năm rồi, tôi thấy mình không còn quá tin vào những khẩu hiệu kiểu “hãy đọc thật nhiều sách”. Đọc nhiều chưa chắc đã tốt, nếu phần lớn chỉ đi qua đầu mình như gió. Điều quan trọng hơn có lẽ là: mình đọc cái gì, đọc vào lúc nào, và đọc xong thì nó thay đổi mình ra sao.

Có những cuốn tôi đọc xong rồi quên rất nhanh. Có những cuốn chỉ cần một chương, thậm chí vài trang, nhưng lại ở lại với tôi nhiều năm. Có những cuốn không cho mình câu trả lời ngay lập tức, nhưng âm thầm sửa lại cách mình suy nghĩ, cách mình ra quyết định, cách mình nhìn con người, tiền bạc, công việc, rủi ro, may mắn, xác suất, và cả chính bản thân mình.

Nên nếu bây giờ phải trả lời câu hỏi “Tôi đã đọc sách như thế nào?”, thì có lẽ câu trả lời là thế này:

Tôi đã từng đọc theo bản năng.

Tôi đã từng đọc để được truyền động lực.

Tôi đã từng đọc để chạy theo số lượng.

Tôi đã từng đọc rất rộng, rất nhiều, rất hăng.

Và rồi, sau một thời gian dài, tôi quay về với một cách đọc yên tĩnh hơn:

đọc ít tham hơn, đọc sâu hơn, đọc tự do hơn, và đọc với sự tôn trọng dành cho thời gian hữu hạn của chính mình.

Bây giờ, tôi không còn quá quan tâm mình đã đọc bao nhiêu quyển trong năm. Tôi quan tâm hơn đến việc: cuốn nào thật sự đáng đọc, ý tưởng nào thật sự đáng giữ lại, và đâu là những cuốn sách xứng đáng để mình quay lại thêm một lần nữa trong đời.

Có lẽ, với tôi, đọc sách sau cùng không phải là một cuộc đua.

Nó là một quá trình tự sàng lọc, tự xây dựng, và tự trưởng thành.